Sử dụng nguyên lí Dirichle chứng minh bất đẳng thức – Nguyễn Tài Chung

Giới thiệu Sử dụng nguyên lí Dirichle chứng minh bất đẳng thức – Nguyễn Tài Chung

Học toán online.vn gửi đến các em học sinh và bạn đọc Sử dụng nguyên lí Dirichle chứng minh bất đẳng thức – Nguyễn Tài Chung.

Tài liệu ôn thi vào 10 môn Toán và hướng dẫn giải các đề thi từ cơ bản đến vận dụng cao sẽ luôn được cập thường xuyên từ hoctoanonline.vn , các em học sinh và quý bạn đọc truy cập web để nhận những tài liệu Toán hay và mới nhất nhé.

Tài liệu Sử dụng nguyên lí Dirichle chứng minh bất đẳng thức – Nguyễn Tài Chung

Các em học sinh Đăng ký kênh youtube để học thêm về môn Toán nhé.

Text Sử dụng nguyên lí Dirichle chứng minh bất đẳng thức – Nguyễn Tài Chung
1 2020 Bồi dưỡng HSG THCS và ôn thi vào 10 chuyên 44 === NGUYỄN TÀI CHUNG === 24 20 21 31 37 34 27 13 9 46 30 17 23 7 22 19 48 5 39 3 Sử dụng nguyên lí Dirichle 43 25 18 35 2 chứng minh 50 36 29 15 10 14 11 26 49 4 1 40 28 41 8 47 bất đẳng thức 38 33 6 42 12 16 π 32 45 Pleiku 24/05/2020 1 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 MỤC LỤC A Lý thuyết và ví dụ giải toán 2 B Bài tập 5 1 Đề bài 5 2 Lời giải 8 MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 2 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 SỬ DỤNG NGUYÊN LÍ DIRICHLE TRONG CHỨNG MINH BẤT ĐẲNG THỨC A. LÝ THUYẾT VÀ VÍ DỤ GIẢI TOÁN Nếu nhốt 3 con chim Bồ Câu vào trong 2 cái chuồng thì bao giờ cũng có một chuồng chứa ít nhất 2 con chim Bồ Câu. Khẳng định gần như hiển nhiên này được gọi là Nguyên lý Dirichle. Bây giờ ta hình dung trên trục số, điểm 0 chia trục số thành 2 phần, hay 2 cái chuồng mà vách ngăn là số 0. Như thế với ba số a, b, c mà ta xem như là +∞ 3 con chim Bồ Câu thì sẽ có một cái chuồng −∞ 0 chứa ít nhất hai con chim Bồ Câu, nghĩa là sẽ có hai số cùng không âm (tức là có hai con chim Bồ Câu cùng thuộc chuồng [0; +∞)) hoặc cùng không dương (tức là có hai con chim Bồ Câu cùng thuộc chuồng (−∞; 0]). Do đó ta có thể giả sử có hai số, mà ta gọi là a và b, sao cho ab ≥ 0. Như vậy, trong bài toán bất đẳng thức, khi ta đã chọn được “điểm rơi” (tức là đẳng thức của bài toán), ví dụ như đẳng thức xảy ra khi a = b = c = k thì ta có thể giả sử 2 số ( a − k ), (b − k ) cùng không âm hoặc cùng không dương, tức là có thể giả sử ( a − k )(b − k ) ≥ 0. Bài 1. Cho a, b, c là các số thực không âm bất kì. Chứng minh rằng a2 + b2 + c2 + 2abc + 1 ≥ 2 ( ab + bc + ca) . L Lời giải Cách 1. Ta có sự tương đương a2 + b2 + c2 + 2abc + 1 ≥ 2 ( ab + bc + ca)   ⇔ a2 − 2ab + b2 + c2 − 2c + 1 + 2abc − 2ac − 2bc + 2c ≥ 0 ⇔( a − b)2 + (c − 1)2 + 2c ( a − 1) (b − 1) ≥ 0. Theo nguyên lí Dirichlet, trong ba số a − 1; b − 1; c − 1 luôn tồn tại hai số không âm hoặc cùng không dương. Không mất tính tổng quát, ta giả sử ( a − 1) (b − 1) ≥ 0. Khi đó 2c ( a − 1) (b − 1) ≥ 0. Vậy ta được điều phải chứng minh. Cách 2. không mất tính tổng quát, giả sử ( a − 1)(b − 1) ≥ 0 thì ab ≥ a + b − 1 ⇒ 2abc ≥ 2ac + 2bc − 2c. Suy ra a2 + b2 + c2 + 2abc + 1 ≥ a2 + b2 + c2 + 2ac + 2bc − 2c + 1 ≥ 2ab + (c − 1)2 + 2ac + 2bc ≥ 2( ab + bc + ca). Do đó, ta có điều phải chứng minh. Lưu ý. Bạn đọc cần lưu ý bài toán 1 này, kết quả của nó còn được sử dụng trong một số bài toán khác, chẳng hạn như bài toán 5 ở trang 5, bài toán 7 ở trang 5. 3 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Bài 2 (APMO 2005). Cho a, b, c là các số thực dương. Chứng minh rằng    a2 + 2 b2 + 2 c2 + 2 ≥ 3( a + b + c )2 . L Lời giải Theo nguyên lí Dirichlet thì trong ba số a2 − 1; b2 − 1; c2 − 1 luôn tồn tại hai số cùng không âm hoặc cùng không dương. Không mất tính tổng quát, ta giả sử   a2 − 1 b2 − 1 ≥ 0. Ta có      a2 + 2 b2 + 2 = a2 − 1 b2 − 1 + 3 a2 + b2 + 1 .    Do đó a2 + 2 b2 + 2 ≥ 3 a2 + b2 + 1 . Như vậy      a2 + 2 b2 + 2 c2 + 2 ≥ 3 a2 + b2 + 1 c2 + 2 . Ta cần chứng minh 3 a2 + b2 + 1   c2 + 2 ≥ 3( a + b + c )2 . Thật vậy, theo bất đẳng thức Bunhiacopski, ta có ( a + b + c)2 = ( a.1 + b.1 + 1.c)2 ≤ a2 + b2 + 1  1 + 1 + c2 2 = a2 + b2 + 1   2 + c2 . Vậy ta có điều phải chứng minh. Lưu ý. 1 Theo dõi lời giải ta thấy rằng, bất đẳng thức a2 + 2  b2 + 2   c2 + 2 ≥ 3( a + b + c )2 đúng với mọi số thực a, b, c (không cần điều kiện a, b, c dương). 2 Ngoài cách giải như trên, ta còn có thể đưa ra một lời giải rất “điệu nghệ” như sau: Ta có a2 + 2    b2 + 2 = 2 a2 + b2 + a2 b2 + 4   = 2 a2 + b2 + a2 b2 + 1 + 3  ≥ 2 a2 + b2 + 2ab + 3 ≥ 3( a + b )2 + 3. 2 Vậy để giải bài toán, ta chỉ cần chứng minh !  ( a + b )2 + 1 2 + c2 ≥ ( a + b + c )2 . 2 Tuy nhiên điều này được kiểm chứng dễ dàng nhờ bất đẳng thức Cauchy-Schwarz như sau: !  2  a+b √ ( a + b )2 2 √ · 2+1·c ≤ + 1 2 + c2 . ( a + b + c) = 2 2 MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 4 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 3 Ta có thể làm bài tập 2 mạnh hơn bởi bài tập 3 ở ngay phía sau. Bài 3. Cho a, b, c là các số thực dương. Chứng minh rằng    a2 + 2 b2 + 2 c2 + 2 ≥ 3( a + b + c)2 + ( abc − 1)2 . L Lời giải Ta có sự tương đương    a2 + 2 b2 + 2 c2 + 2 ≥ 3( a + b + c)2 + ( abc − 1)2  ⇔ a2 + b2 + c2 + 2 a2 b2 + b2 c2 + c2 a2 + 7 + 2abc ≥ 6 ( ab + bc + ca) . Ta có: a2 + b2 + c2 + 2abc + 1 ≥ 2 ( ab + bc + ca) (do ví dụ 1 ở trang 2). Lại có    a2 b2 + b2 c2 + c2 a2 + 3 = a2 b2 + 1 + b2 c2 + 1 + c2 a2 + 1 ≥ 2ab + 2bc + 2ca. Do đó 2a2 b2 + 2b2 c2 + 2c2 a2 + 6 ≥ 4ab + 4bc + 4ca. Như vậy ta được điều phải chứng minh. Bài 4. Cho a, b, c là các số thực không âm có tổng bằng 6. Chứng minh rằng 3 ( ab + bc + ca) − abc ≤ 28. L Lời giải Theo nguyên lí Dirichlet thì trong ba số a − 2; b − 2; c − 2 luôn tồn tại hai số cùng không âm hoặc cùng không dương. Không mất tính tổng quát, ta giả sử ( a − 2) (b − 2) ≥ 0. Khi đó ab + 4 ≥ 2a + 2b ⇔ abc + 4c ≥ 2ac + 2bc ⇔4c − 2ac − 2bc ≥ − abc. Do đó 3 ( ab + bc + ca) − abc ≤ 3 ( ab + bc + ca) + 4c − 2ac − 2bc. Ta cần chứng minh 3ab + bc + ca + 4c ≤ 28 ⇔3ab + c ( a + b) + 4c ≤ 28 ⇔3ab + c (6 − c) + 4c ≤ 28. Thật vậy, ta có 3 ( a + b)2 + 6c − c2 + 4c 4 3 ≤ (6 − c)2 + 10c − c2 . 4 3ab + c (6 − c) + 4c ≤ Do đó  2 1 2 1 3ab + c (6 − c) + 4c ≤ − c + c + 27 = − c − 1 + 28 ≤ 28. 4 2 Vậy ta được điều phải chứng minh. 5 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 B. BÀI TẬP 1. Đề bài Bài 5. Cho a, b, c là các số thực dương có abc = 1. Chứng minh 1 1 1 + 2 + 2 + 3 ≥ 2 ( a + b + c) . 2 a b c Bài 6 (Rumania Mathematical Olympiad 2006). Cho các số dương a, b, c thỏa mãn a + b + c = 3. Chứng minh rằng 1 1 1 + 2 + 2 ≥ a2 + b2 + c2 . 2 a b c Bài 7. Cho a, b, c là các số thực dương. Chứng minh a2 + b2 + c2 + 2abc + 3 ≥ ( a + 1) (b + 1) (c + 1) . Bài 8. Cho a, b, c là các số thực không âm có tổng bằng 3. Chứng minh rằng: a2 + b2 + c2 + abc ≥ 4. Bài 9. Cho a, b, c là các số thực dương thỏa mãn abc = 1. Chứng minh rằng a2 + b2 + c2 + a + b + c ≥ 2 ( ab + bc + ca) . Bài 10 (HSG Toán 9, Gia Lai 2018-2019). Xét x, y, z là các số thực không âm thỏa mãn điều kiện x2 + y2 + z2 + 2xyz = 1. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức P = xy + yz + zx − 2xyz. Bài 11 (IMO 1984). Cho a, b, c là các số thực không âm có tổng bằng 1. Chứng minh ab + bc + ca − 2abc ≤ 7 . 27 Bài 12 (T3/476-Toán học & Tuổi trẻ, tháng 2 năm 2017). Xét các số thực dương a, b, c thỏa mãn a + b + c = 3. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức P = 2( ab + bc + ca) − abc. Bài 13. Cho a, b, c là các số thực dương. Chứng minh rằng    a2 + 2 b2 + 2 c2 + 2 ≥ 9 ( ab + bc + ca) . MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 6 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Bài 14. Cho a, b, c là các số thực không âm có tổng bằng 1. Chứng minh rằng 9abc + 1 ≥ 4 ( ab + bc + ca) . Bài 15. Cho a, b, c là các số dương sao cho a2 + b2 + c2 + abc = 4. Chứng minh: 1 ab + bc + ca − abc ≤ 2. (USA 2001) 2 a + b + c ≤ 3. (Iran 2002) Bài 16 (P131, Tạp chí Pi, tháng 1 năm 2018). Cho x, y, z là các số thực dương thỏa mãn x2 + y2 + z2 + 2xyz = 1. Chứng minh rằng 2( x2 + y2 + z2 + xy + yz + zx ) ≤ 3 ≤ 3( x2 + y2 + z2 ) + xy + yz + zx. Bài 17. Cho a, b, c là các số thực dương sao cho ab + bc + ca + abc = 4. Chứng minh rằng a + b + c ≥ ab + bc + ca. Bài 18. Cho a, b, c là các số thực dương thỏa mãn a + b + c + 2 = abc. Chứng minh rằng: 2 ( a + b + c) ≤ ab + bc + ca. Bài 19 (Mathematical Reflections 3/2020). Xét a, b, c là các số dương thỏa mãn a + b + c = ab + bc + ca. Chứng minh rằng 3 3 3 4 + + − ≥ 4. 1 + a 1 + b 1 + c (1 + a)(1 + b)(1 + c) Bài 20. Cho a, b, c là các số thực dương. Chứng minh rằng a2 + 1  b2 + 1   5 c2 + 1 ≥ ( a + b + c + 1)2 . 16 Bài 21. Cho a, b, c là các số thực dương có tổng bằng 3. Chứng minh rằng    a2 − a + 1 b2 − b + 1 c2 − c + 1 ≥ 1. Bài 22. Cho a, b, c là các số thực không âm bất kì. Chứng minh rằng: i 1 h abc + 2 + √ ( a − 1)2 + (b − 1)2 + (c − 1)2 ≥ a + b + c. 2 7 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Bài 23. Cho a, b, c là các số thực dương. Chứng minh rằng:  2 a2 + b2 + c2 + abc + 8 ≥ 5 ( a + b + c) . Bài 24. Cho a, b, c là các số thực không âm. Chứng minh rằng:  5 a3 + b3 + c3 + 3abc + 9 ≥ 9 ( ab + bc + ca) . Bài 25. Cho a, b, c là các số thực dương. Chứng minh rằng:          1 1 1 1 1 1 a+ −1 b+ −1 + b+ −1 c+ −1 + c+ −1 a + − 1 ≥ 3. b c c a a b Bài 26. Cho a, b, c là các số thực dương thỏa mãn abc = 1. Chứng minh rằng: 1 ( a + 1) 2 + 1 ( b + 1) 2 + 1 ( c + 1) 2 + 1 ≥ 1. a+b+c+1 Bài 27. Cho a, b, c là các số thực dương thỏa mãn abc = 1. Chứng minh rằng: 1 ( a + 1) 2 + 1 ( b + 1) 2 + 1 ( c + 1) 2 + 2 ≥ 1. ( a + 1) ( b + 1) ( c + 1) Bài 28. Cho a, b, c là các số thực dương thỏa mãn abc = 1. Chứng minh rằng: a+3 ( a + 1) 2 + b+3 ( b + 1) 2 + c+3 ( c + 1)2 ≥ 3. Bài 29 (Đề thi HSG 9, tỉnh Bắc Ninh, năm 2018). Cho x, y, z là các số thực không âm thỏa mãn x + y + z = 3 và xy + yz + zx 6= 0. Chứng x+1 y+1 z+1 25 minh rằng: + + ≤ p . 3 y+1 z+1 x+1 3 4( xy + yz + zx ) Bài 30 (Chọn đội tuyển Toán vòng 1 THPT Chuyên Hùng – Gia Lai 2020-2021). Xét các số thực dương a, b, c thỏa mãn a + b + c = 3. Chứng minh rằng b3 b c 1 a + 3 + 3 ≥ . + 16 c + 16 a + 16 6 Bài 31 (P43, Tạp chí Pi, tháng 7 năm 2017). Cho a, b, c là ba số thực thỏa mãn điều kiện a2 + b2 + c2 = 3. Chứng minh bất đẳng thức sau (2 − a) (2 − b) (2 − c) ≥ abc. Hỏi đẳng thức xảy ra khi nào? MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 8 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Bài 32 (P47, Tạp chí Pi, tháng 4 năm 2017). Tìm số thực k bé nhất sao cho với mọi bộ ba số thực không âm a, b, c, ta luôn có  abc + k ( a − b)2 + (b − c)2 + (c − a)2 + 2 ≥ a + b + c. Bài 33 (Chọn đội tuyển HSG Toán 12, Tỉnh Đồng Tháp năm học 2019-2020). Cho a, b, c là các số thực thỏa mãn a + b + c = 3. Chứng minh rằng ( ab + bc + ca)2 + 9 ≥ 18abc. Bài 34 (Chọn đội tuyển HSG Toán 12, Tỉnh Bến Tre năm học 2019-2020). Tìm số nguyên nhỏ nhất n sao cho với n số thực phân biệt a1 , a2 . . . , an lấy từ đoạn [1; 1000] √ luôn tồn tại ai , a j thỏa 0 < ai − a j < 1 + 3 3 ai a j với i, j ∈ {1; 2; . . . ; n} . 2. Lời giải Bài 5. Xét a − 1, b − 1, c − 1; theo nguyên lí Đi-rich-lê, có thể giả sử ß ß a−1 ≤ 0 a−1 ≥ 0 hoặc b − 1 ≤ 0. b−1 ≥ 0 2 1 = a2 b2 . Khi đó bất đẳng thức cần chứng minh tương đương , ab c2   1 1 1 2 2 b + 3 ≥ 2 a + b + + + a a2 b2 ab   1 2 1 + a2 b2 − 2a − 2b + 3 ≥ 0 ⇔ 2+ 2− a b ab   1 1 2 ⇔ − + 2 ( a − 1) (b − 1) + ( ab − 1)2 ≥ 0 (đúng). a b Do abc = 1 nên 2c = Như vậy ta có điều phải chứng minh. Lưu ý. Áp dụng bài toán 1, ta cũng nhanh chóng đưa ra được lời giải của bài toán 5 này. Thật vậy, theo bài toán 1 thì ( ab)2 + (bc)2 + (ca)2 + 2( abc)2 + 1 ≥ 2 ( abbc + abca + bcca) 1 1 1 ⇔ 2 + 2 + 2 + 3 ≥ 2 ( a + b + c) . a b c 1 1 1 + 2 + 2 ≥ a2 + b2 + c2 . (1) a2 b c 2 2 2 2 Cách 1. Do a + b + c = ( a + b + c) − 2( ab + bc + ca) = 9 − 2( ab + bc + ca) nên bất đẳng thức (1) tương đương   1 1 1 2 2 2 1 1 1 + + − − − + 3 + 2 ab + bc + ca + 2 + + ≥ 12 ( ) a2 b2 c2 a b c a b c Bài 6. Xét bất đẳng thức 9 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679   ( a − 1)2 ( b − 1)2 ( c − 1)2 1 1 1 ⇔ + + + 2 ( ab + bc + ca) + 2 + + ≥ 12. a2 b2 c2 a b c Vậy bất đẳng thức (1) được chứng minh nếu ta chứng minh được ab + bc + ca + 1 1 1 + + ≥ 6. a b c (2) Thật vậy, theo nguyên lí Dirichlet thì trong ba số a − 1, b − 1, c − 1 ta luôn chọn được hai số có tích không âm, không mất tính tổng quát ta giả sử ( a − 1)(b − 1) ≥ 0 ⇔ ab ≥ a + b − 1. Khi đó  VT(2) = ≥ = = Ta cần chứng minh Ta có  1 1 1 + + + ab + c( a + b) a b c 4 1 + + ( a + b − 1) + c (3 − c ) a+b c 1 4 + + (2 − c ) + c (3 − c ) 3−c c 4 1 + + 2 + 2c − c2 (0 < c < 3). 3−c c 4 1 + + 2 + 2c − c2 ≥ 6. 3−c c (3) 1 4 + ≥ c2 − 2c + 4 3−c c ⇔ 3c + 3 ≥ (3c − c2 )(c2 − 2c + 4) (3) ⇔ ⇔ 3c + 3 ≥ −c4 + 5c3 − 10c2 + 12c ⇔ c4 − 5c3 + 10c2 − 9c + 3 ≥ 0  ⇔ (c − 1)2 c2 − 3c + 3 ≥ 0. Bất đẳng thức cuối cùng luôn đúng và ta có điều phải chứng minh. 1 1 1 Cách 2. Đặt T = 2 + 2 + 2 − ( a2 + b2 + c2 ). a b c ( x − 1)2 1 1 ≥ 0 ⇒ x + ≥ 2. Do đó Với x > 0 ta có x + − 2 = x x x       1 1 1 2 2 2 T= −a + −b + 2 −c a2 b2 c          1 1 1 1 1 1 = −a +a + −b +b + −c +c a a b b c c       1 1 1 ≥2 −a + −b + −c a b c   1 1 1 =2 + + − ( a + b + c) a b c MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 10 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679  ≥2 9 − ( a + b + c) a+b+c  = 0. Ta có điều phải chứng minh. Bài 7. Ta có sự tương đương: a2 + b2 + c2 + 2abc + 3 ≥ ( a + 1) (b + 1) (c + 1) ⇔ a2 + b2 + c2 + 2abc + 3 ≥ abc + ab + bc + ca + a + b + c + 1 ⇔2a2 + 2b2 + 2c2 + 4abc + 4 ≥ 2abc + 2ab + 2bc + 2ca + 2a + 2b + 2c. Theo ví dụ 1 ở trang 2, ta được a2 + b2 + c2 + 2abc + 1 ≥ 2 ( ab + bc + ca) . (1) Mặt khác, do ( a − 1)2 + (b − 1)2 + (c − 1)2 ≥ 0 nên a2 + b2 + c2 + 3 ≥ 2a + 2b + 2c. (2) Cộng (1) và (2) vế theo vế, ta được điều phải chứng minh. Bài 8. Theo nguyên lí Dirichlet, trong ba số a − 1; b − 1; c − 1 luôn tồn tại hai số cùng không âm hoặc cùng không dương. Do đó, không mất tính tổng quát, ta giả sử ( a − 1) (b − 1) ≥ 0. Khi đó c ( a − 1) (b − 1) ≥ 0 ⇔ abc ≥ c ( a + b − 1) = c (2 − c) . Mặt khác a2 + b2 ≥ (3 − c )2 ( a + b )2 = . 2 2 Ta cần chứng minh (3 − c )2 + c2 + c (2 − c ) ≥ 4 2 ⇔9 − 6c + c2 + 4c − 8 ≥ 0 ⇔ (c − 1)2 ≥ 0 (đúng). Vậy ta được điều phải chứng minh. Bài 9. Theo nguyên lí Dirichlet thì trong ba số a − 1; b − 1; c − 1 luôn tồn tại hai số cùng không âm hoặc cùng không dương. Do đó, không mất tính tổng quát, ta giả sử ( a − 1) (b − 1) ≥ 0. Khi đó √ 3 c ( a − 1) (b − 1) ≥ 0 ⇔ abc ≥ ac + bc − c. Ta có a + b + c ≥ 3 abc = 3. Theo ví dụ 1 ở trang 2, ta có a2 + b2 + c2 + 2abc + 1 ≥ 2 ( ab + bc + ca) . Suy ra a2 + b2 + c2 + a + b + c + 2abc + 1 ≥ 2 ( ab + bc + ca) + 3. Mà abc = 1 nên a2 + b2 + c2 + a + b + c ≥ 2 ( ab + bc + ca) . 11 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Bài 10. Nếu chia trục số thành hai phần bởi số 0, thì trong 3 số (2x − 1), (2y − 1), (2z − 1) luôn tồn tại hai số nằm về cùng phía, không mất tính tổng quát giả sử z (2x − 1) (2y − 1) ≥ 0 ⇒ 2 ( x + y) − 4xy ≤ 1 ⇒ z ( x + y) − 2xyz ≤ . 2 Từ x2 + y2 + z2 + 2xyz = 1 suy ra 1 − z2 = 2xyz + x2 + y2 ≥ 2xy + 2xyz = 2xy (z + 1) ⇒ xy ≤ 1−z . 2 1 1−z z + = . Vì vậy P = xy + yz + zx − 2xyz ≤ 2 2 2 1 1 1 Với x = y = z = thì P bằng . Vậy giá trị lớn nhất của P bằng . 2 2 2 1 1 1 Bài 11. Theo nguyên lí Dirichlet thì trong ba số a − ; b − ; c − luôn tồn tại hai số 3 3 3 cùng không âm hoặc cùng không dương. Do đó không mất tính tổng quát, ta giả sử    1 1 b− ≥ 0. a− 3 3 Khi đó 1 1 ≥ ( a + b) 9 3 c 1 2c 2 ⇔ abc + ≥ c ( a + b) ⇔ −2abc ≤ − c ( a + b) . 9 3 9 3 ab + Đặt T = ab + bc + ca − 2abc − 7 . Ta có 27 7 2c 2 7 ≤ ab + bc + ca + − c ( a + b) − 27 9 3 27 2 2 1 7 2 1 7 ( a + b) c + c ( a + b) + ab − ≤ c + c (1 − c ) + − 9 3 27 9 3 4 27 2 1 7 5c − 3c2 1 − 2c + c2 7 (1 − c )2 c + c (1 − c ) + − = + − 9 3 4 27 9 4 27 20c − 12c2 + 9 − 18c + 9c2 7 9 + 2c − 3c2 7 − = − 36 27 36 27   1 9 + 2c − 3c2 7 1 27 + 6c − 9c2 − 28 − = · 9 4 3 9 12 T = ab + bc + ca − 2abc − = = = = = −9c2 + 6c − 1 (3c − 1)2 =− ≤ 0. 9 · 12 9 · 12 Vậy ta được điều phải chứng minh. Bài 12. Cách 1. Theo nguyên lý Dirichlet, trong 3 số a − 1, b − 1, c − 1 luôn có hai số có tích không âm. Vì vai trò của a, b, c như nhau nên ta có thể giả sử ( a − 1)(b − 1) ≥ 0. (1) Khi đó (1) ⇔ ab ≥ a + b − 1 ⇔ abc ≥ ac + bc − c. MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 12 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Áp dụng bất đẳng thức Cauchy và sử dụng giả thiết a + b + c = 3, ta có: P = 2( ab + bc + ca) − abc ≤ 2( ab + bc + ca) − ac − bc + c = 2ab + c( a + b) + c ( a + b )2 (3 − c )2 + c( a + b) + c = + c (3 − c ) + c 4 2 9 ( c − 1)2 c2 ≤ 5. = − 3c + + 3c − c2 + c = 5 − 2 2 2 ≤ 2· Dấu “=” xảy ra khi a = b = c = 1. Vậy max P = 5. Cách 2. Vì P là đa thức đối xứng theo ba biến a, b, c nên ta có thể giả thiết a ≥ b ≥ c. Khi đó 3a ≥ a + b + c ≥ 3c ⇔ 3a ≥ 3 ≥ 3c ⇔ a ≥ 1 ≥ c ⇒( a − 1)(c − 1) ≤ 0. ⇒0 < ac ≤ a + c − 1 = 3 − b − 1 = 2 − b. Ta có: P = 2( ab + bc + ca) − abc = 2b( a + c) + 2ac − abc = 2b(3 − b) + ac(2 − b) ≤ 2b(3 − b) + (2 − b)2 = −b2 + 2b + 4 = 5 − (b − 1)2 ≤ 5. Từ đây thấy ngay rằng P = 5 khi a = b = c = 1. Vậy max P = 5. Bài 13. Theo bài toán 2 ở trang 3, ta có    a2 + 2 b2 + 2 c2 + 2 ≥ 3( a + b + c )2 . Mặt khác ( a + b + c)2 ≥ 3 ( ab + bc + ca). Như vậy, ta được điều phải chứng minh. 1 1 1 Bài 14. Theo nguyên lí Dirichlet thì trong ba số a − ; b − ; c − luôn tồn tại hai số 3 3 3 cùng không âm hoặc cùng không dương. Do đó không mất tính tổng quát, ta giả sử    1 1 a− b− ≥ 0. 3 3 Khi đó 9ab + 1 ≥ 3a + 3b ⇔ 9abc + c ≥ 3ac + 3bc. Do đó ta có 9abc + 1 − 4 ( ab + bc + ca) ≥ 3ac + 3bc − c + 1 − 4ab − 4ac − 4bc = 1 − ac − bc − c − 4ab. Ta cần chứng minh 1 − ac − bc − c − 4ab ≥ 0 ⇔ 4ab + ac + bc + c ≤ 1 ⇔4ab + ac + bc + c ≤ ( a + b + c)2 ⇔4ab + ac + bc + c ≤ a2 + b2 + c2 + 2ab + 2ac + 2bc ⇔ a2 + b2 + c2 − 2ab + ac + bc − c ≥ 0 ⇔( a − b)2 + c ( a + b + c) − c ≥ 0 ⇔ ( a − b)2 ≥ 0. Vậy ta được điều phải chứng minh. 13 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Bài 15. Theo nguyên lí Dirichlet thì trong ba số a − 1; b − 1; c − 1 luôn tồn tại hai số cùng không âm hoặc cùng không dương, do đó không mất tính tổng quát, ta giả sử ( a − 1) (b − 1) ≥ 0. 1 Khi đó ab + 1 ≥ a + b ⇔ abc + c ≥ ac + bc ⇔ − abc ≤ c − ac − bc. Do đó ab + bc + ca − abc ≤ ab + bc + ca + c − ac − bc = ab + c. Ta cần chứng minh ab + c ≤ 2. Thật vậy, ta có 4 = a2 + b2 + c2 + abc ≥ 2ab + c2 + abc ⇒4 − c2 ≥ ab (c + 2) ⇔2 − c ≥ ab ⇔ 2 ≥ c + ab. 2 Theo ví dụ 1 ở trang 2, ta có a2 + b2 + c2 + 2abc + 1 ≥ 2 ( ab + bc + ca)  ⇔2 a2 + b2 + c2 + 2abc + 1 ≥ ( a + b + c)2  ⇔2 a2 + b2 + c2 + abc + 1 ≥ ( a + b + c)2 ⇔( a + b + c)2 ≤ 9 ⇔ a + b + c ≤ 3. Bài 16. Cách 1: Ta chứng minh hai bất đẳng thức sau:  Chứng minh bất đẳng thức 2( x2 + y2 + z2 + xy + yz + zx ) ≤ 3. (1) Áp dụng giả thiết bài toán vào (1) ta viết lại là 2( xy + yz + zx ) ≤ 1 + 4xyz. (2) Theo nguyên lí Dirichlet, trong ba số x, y, z tồn tại hai số hoặc cùng không lớn hơn 1 1 hoặc cùng không nhỏ hơn . Do vai trò của x, y, z là như nhau nên ta có thể giả 2 2 sử hai số có tính chất vừa nêu là x và y. Khi đó (2x − 1)(2y − 1) ≥ 0 ⇔ 2(y + x ) ≤ 4xy + 1. (3) Do đó, từ (3) cho ta 2(yz + zx ) ≤ 4xyz + z. (4) Từ giả thiết bài toán, kết hợp với x2 + y2 ≥ 2xy ta được (1 − z)(1 + z) = 1 − z2 = x2 + y2 + 2xyz ≥ 2xy(1 + z). Từ đó, vì 1 + z > 0 nên 2xy ≤ 1 − z. Cộng (4) và (5) theo vế ta được (2) và do đó, (1) được chứng minh. (5) MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 14 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679  Chứng minh bất đẳng thức 3( x2 + y2 + z2 ) + xy + yz + zx ≥ 3. (6) Sử dụng bất đẳng thức Cauchy cho bốn số dương, từ giả thiết bài toán cho ta » 1 = x2 + y2 + z2 + 2xyz ≥ 4 4 2×3 y3 z3 Do đó xyz ≤ 1 . Vì thế, theo bất đẳng thức Cauchy cho ba số dương ta có 8 1 1 1 3 + + ≥√ ≥ 6. 3 x y z xyz Suy ra xy + yz + zx ≥ 6xyz. Vì vậy với giả thiết của bài toán, ta có 3( x2 + y2 + z2 ) + xy + yz + zx ≥ 3( x2 + y2 + z2 ) + 6xyz = 3. Vậy bất đẳng thức (6) được chứng minh. Dấu “=” xảy ra khi và chỉ khi x = y = z = 1 . 2 Cách 2: Để chứng minh bất đẳng thức đề bài cho, ta sẽ chứng minh hai bất đẳng thức sau:  Chứng minh bất đẳng thức 2( x2 + y2 + z2 + xy + yz + zx ) ≤ 3 Trước hết, ta chứng minh x y z + + = 2. x + yz y + zx z + xy Thật vậy, ta có x y z xyz(1 − x2 − y2 − z2 − 2xyz) + + −2 = = 0. x + yz y + zx z + xy ( x + yz)(y + zx )(z + xy) Từ (7) ta có 2= x2 y2 z2 + + x2 + xyz y2 + xyz z2 + xyz ( x + y + z )2 x2 + y2 + z2 + 3xyz 2( x + y + z )2 = 2( x2 + y2 + z2 ) + 6xyz 2( x + y + z )2 = . 3 − x 2 − y2 − z2 ≥ Suy ra 3 − x2 − y2 − z2 ≥ ( x + y + z)2 hay 2( x2 + y2 + z2 + xy + yz + zx ) ≤ 3. (7) 15 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679  Chứng minh bất đẳng thức 3( x2 + y2 + z2 ) + xy + yz + zx ≥ 3 tương tự như cách 1. Nhận xét 1. Nếu đặt a = 2x, b = 2y, c = 2z thì giả thiết bài toán được viết dưới dạng a2 + b2 + c2 + abc = 4 và bất đẳng thức (2) trong lời giải cách 1 được viết dưới dạng ab + bc + ca ≤ 2 + abc. Bất đẳng thức trên đã xuất hiện trong kỳ thi Olympic Toán học của Mỹ (USAMO) năm 2001 và cũng đã được trình bày trong chuyên đề này (ý 1 của bài toán 15). Bài 17. Theo nguyên lí Dirichlet thì trong ba số a − 1; b − 1; c − 1 luôn tồn tại hai số cùng không âm hoặc cùng không dương. Do đó không mất tính tổng quát, ta giả sử ( a − 1) (b − 1) ≥ 0. Khi đó c ( a − 1) (b − 1) ≥ 0 ⇔ c ≥ ac + bc − abc. Như vậy a + b + c ≥ a + b + ac + bc − abc. Ta cần chứng minh a + b ≥ ab + abc. Ta có ab + bc + ca + abc = 4 ⇔ c = 4 − ab . a + b + ab Khi đó, ta có sự tương đương 4 − ab a + b ≥ ab + abc ⇔ a + b ≥ ab 1 + a + b + ab ⇔ ( a + b) ( a + b + ab) ≥ ab (4 + a + b)   ⇔( a + b)2 + ( a + b) ab ≥ 4ab + ab ( a + b) ⇔( a + b)2 ≥ 4ab ⇔ ( a − b)2 ≥ 0. Vậy ta được điều phải chứng minh. Bài 18. Ta có abc = a + b + c + 2 ≥ AM− GM √ 3 3 abc + 2. Do đó √  √ 2  √ √ 3 3 3 3 abc − 3 abc − 2 ≥ 0 ⇔ abc − 2 abc + 2 abc + 1 ≥ 0 √  √ 2 √ 3 3 3 ⇔ abc − 2 abc + 1 ≥ 0 ⇔ abc ≥ 2 ⇔ abc ≥ 8. Khi đó a + b + c + 2 ≥ 8 ⇔ a + b + c ≥ 6. Theo nguyên lí Dirichlet thì 2 trong 3 số a − 2, b − 2, c − 2 cùng không âm hoặc cùng không dương. Không mất tính tổng quát giả sử ( a − 2) (b − 2) ≥ 0 ⇒ 2 ( a + b) ≤ 4 + ab ⇒ 2c + ab + 4 ≥ 2 ( a + b + c) . MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 16 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Ta cần chứng minh ab + bc + ca ≥ 2c + ab + 4. Hay cần chứng minh bc + ca ≥ 2c + 4. Ta có: ( a + b )2 .c a + b + c + 2 = abc ≤ 4! c ( a + b )2 − 1 = ( a + b − 2) ( a + b + 2) ⇒a + b + 2 ≤ c 4 4 c ⇒1 ≤ ( a + b − 2) ⇒ bc + ca ≥ 2c + 4. 4 Vậy ta được điều phải chứng minh. Bài 19. Bất đẳng thức cần chứng minh tương đương với 3 [(1 + a)(1 + b) + (1 + b)(1 + c) + (1 + c)(1 + a)] ≥ 4 + 4(1 + a)(1 + b)(1 + c) ⇔3 [3 + 2( a + b + c) + ab + b + ca] ≥ 4 + 4(1 + a + b + c + ab + bc + ca + abc) ⇔9 + 9( a + b + c) ≥ 8 + 8( a + b + c) + 4abc ⇔ a + b + c + 1 ≥ 4abc. (1) Theo nguyên lí Dirichlet, trong 3 số ( a − 1), (b − 1), (c − 1) luôn tồn tại hai số cùng không âm hoặc cùng không dương, không mất tính tổng quát giả sử (b − 1) (c − 1) ≥ 0. Khi đó 1 + bc ≥ b + c ⇒ 1 + a + bc ≥ a + b + c. (2) Mà a + b + c = ab + bc + ca cho nên từ (2) ta có 1 + a + bc ≥ ab + bc + ca ⇔ 1 + a ≥ a(b + c). (3) Do đó a + b + c + 1 − 4abc ≥ a(b + c) + (b + c) − 4abc = (b + c)( a + 1) − 4abc (3) ≥ a(b + c)2 − 4abc ≥ 4abc − 4abc = 0. Như vậy (1) được chứng minh và bài toán được giải quyết hoàn toàn. 1 1 1 Bài 20. Theo nguyên lí Dirichlet thì trong ba số a2 − ; b2 − ; c2 − luôn tồn tại hai số 4 4 4 cùng không âm hoặc cùng không dương. Không mất tính tổng quát, ta giả sử    1 1 2 2 a − b − ≥ 0. 4 4 Ta có: a2 + 1   b2 + 1 =  a2 − 1 4  b2 − 1 4  + 5 4  a2 + b2 + 3 4  . 17 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Nên a2 +1 b2   3 + . Khi đó 4    2  2   5 3 2 2 2 a +b + c2 + 1 . a +1 b +1 c +1 ≥ 4 4 5 +1 ≥ 4   a2 + b2 Ta cần chứng minh   3 5 c2 + 1 ≥ ( a + b + c + 1)2 4 16   ⇔ 4a2 + 4b2 + 3 c2 + 1 ≥ ( a + b + c + 1)2 . 5 4  a2 + b2 + Thật vậy, theo bất đẳng thức B.C.S, ta được 2 2   1 1 1 1 + + + c2 + 4 4 4 4  4a + 4b + 1 + 1 + 1   ⇔ 4a2 + 4b2 + 3 c2 + 1 ≥ ( a + b + c + 1)2 .  ≥ 1 1 1 1 2a. + 2b. + 1. + 1.c + 1. 2 2 2 2 2 Vậy ta có điều phải chứng minh. Dấu “=” xảy ra chẳng hạn khi a=b=c= 1 . 2 Bài 21. Theo nguyên lí Dirichlet thì trong ba số a − 1; b − 1; c − 1 luôn tồn tại hai số cùng không âm hoặc cùng không dương, do đó không mất tính tổng quát, ta giả sử ( a − 1) (b − 1) ≥ 0. Ta có: a2 − a + 1   b2 − b + 1 = a2 b2 − a2 b + a2 − ab2 + ab − a + b2 − b + 1 = a2 b2 − a2 b − ab2 + ab + a2 + b2 − a − b + 1 = ab ( ab − a − b + 1) + a2 + b2 − a − b + 1 = ab ( a − 1) (b − 1) + a2 + b2 − a − b + 1 ≥ a2 + b2 − a − b − 1. Do đó a2 − a + 1   1 b2 − b + 1 ≥ ( a + b )2 − ( a + b ) + 1 2  1 1 2 = (3 − c )2 − (3 − c ) + 1 = c − 4c + 5 . 2 2 Ta cần chứng minh   1 2 c − 4c + 5 c2 − c + 1 ≥ 1 2   ⇔ c2 − 4c + 5 c2 − c + 1 ≥ 2 h ih i ⇔ (c − 1)2 − 2c + 4 (c − 1)2 + c − 2 ≥ 0 MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 18 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 ⇔(c − 1)4 + c(c − 1)2 − (2c − 4)(c − 1)2 − 2c2 + 4c − 2 ≥ 0  ⇔(c − 1)2 c2 − 2c + 1 + c − 2c + 4 − 2(c − 1)2 ≥ 0  ⇔(c − 1)2 c2 − 3c + 3 ≥ 0. Vậy ta được điều phải chứng minh. Bài 22. Theo nguyên lí Dirichlet thì trong 3 số ( a − 1) , (b − 1) , (c − 1) luôn tồn tại hai số cùng không âm hoặc cùng không dương. Không mất tính tổng quát, giả sử ( a − 1) (b − 1) ≥ 0 ⇒ ab ≥ a + b − 1. Ta cần chứng minh i 1 h c ( a + b − 1) + 2 + √ ( a − 1)2 + ( b − 1)2 + ( c − 1)2 ≥ a + b + c 2 i 1 h ⇔ √ ( a − 1)2 + (b − 1)2 + (c − 1)2 ≥ a + b − 2 + 2c − c( a + b) 2 i 1 h ⇔ √ ( a − 1)2 + ( b − 1)2 + ( c − 1)2 ≥ ( a + b − 2) (1 − c ) . 2 Áp dụng bất đẳng thức AM – GM, ta có ( a + b − 2)2 + ( c − 1)2 ( a − 1) + ( b − 1) + ( c − 1) ≥ 2 √ ≥ 2 |( a + b − 2) (1 − c)| √ ≥ 2 ( a + b − 2) (1 − c ) . 2 2 2 Vậy ta được điều phải chứng minh. Bài 23. Theo nguyên lí Dirichlet thì trong ba số ( a − 1) , (b − 1) , (c − 1) luôn có hai số cùng không âm hoặc cùng không dương. Không mất tính tổng quát giả sử ( a − 1) (b − 1) ≥ 0 ⇔ abc ≥ ac + bc − c. Suy ra   2 a2 + b2 + c2 + abc + 8 ≥ 2 a2 + b2 + c2 + ac + bc − c + 8. Ta cần chứng minh  2 a2 + b2 + c2 + ac + bc − c + 8 ≥ 5 ( a + b + c)  ⇔4 a2 + b2 + c2 + 2ac + 2bc − 2c + 16 ≥ 10 ( a + b + c) ⇔(b + c − 2)2 + (c + a − 2)2 + 3( a − 1)2 + 3(b − 1)2 + 2(c − 1)2 ≥ 0. Bất đẳng thức cuối cùng hiển nhiên đúng nên ta được điều phải chứng minh. Bài 24. Theo nguyên lí Dirichlet thì 2 trong 3 số ( a − 1), (b − 1), (c − 1) cùng không âm hoặc cùng không dương. Không mất tính tổng quát giả sử ( a − 1)(b − 1) ≥ 0 ⇒ ab + 1 ≥ a + b ⇒ 3abc ≥ 3ac + 3bc − 3c. 19 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Suy ra   5 a3 + b3 + c3 + 3abc + 9 ≥ 5 a3 + b3 + c3 + 3ac + 3bc − 3c + 9. Ta cần chứng minh  5 a3 + b3 + c3 + 3ac + 3bc − 3c + 9 ≥ 9 ( ab + bc + ca)  ⇔5 a3 + b3 + c3 + 9 ≥ 9ab + 6bc + 6ca + 3c. Áp dụng bất đẳng thức AM – GM, ta có √ 3 3c = 3 c3 .1.1 ≤ c3 + 1 + 1; √ 3 6ca = 6 c3 a3 .1 ≤ 2c3 + 2a3 + 2; √ 3 6bc = 6 b3 .c3 .1 ≤ 2b3 + 2c3 + 2; √ 3 9ab = 9 a3 .b3 .1 ≤ 3a3 + 3b3 + 3. Cộng vế theo vế các bất đẳng thức trên ta được  5 a3 + b3 + c3 + 9 ≥ 9ab + 6bc + 6ca + 3c. Vậy ta có điều phải chứng minh. Lưu ý. Ta nhắc lại bất đẳng thức AM-GM (hay còn gọi là bất đẳng thức Cô-si). 1 Với các số không âm a1 , a2 , ta có √ a1 + a2 ≥ a1 a2 , 2 dấu đẳng thức xảy ra khi a1 = a2 . 2 Với các số không âm a1 , a2 , a3 ta có √ a1 + a2 + a3 ≥ 3 a1 a2 a3 , 3 dấu đẳng thức xảy ra khi a1 = a2 = a3 . 3 Với các số không âm a1 , a2 ,. . ., an , ta có √ a1 + a2 + · · · + a n ≥ n a1 a2 . . . a n , n dấu đẳng thức xảy ra khi a1 = a2 = · · · = an . 1 1 1 Bài 25. Đặt x = a + ; y = b + ; z = c + , khi đó bất đẳng thức cần chứng minh b c a được viết lại thành ( x − 1) ( y − 1) + ( y − 1) ( z − 1) + ( z − 1) ( x − 1) ≥ 3 ⇔ xy + yz + zx ≥ 2 ( x + y + z) . MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 20 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Theo nguyên lí Dirichlet thì 2 trong 3 số ( x − 2), (y − 2), (z − 2) cùng không âm hoặc cùng không dương. Không mất tính tổng quát, giả sử ( x − 2) (y − 2) ≥ 0. Khi đó xy + 4 ≥ 2x + 2y ⇒ 2 ( x + y + z) ≤ 2z + xy + 4. (1) Mặt khác       1 1 1 b 1 xyz = b+ c+ = a+ bc + + 1 + c a b a ca 1 1 1 1 = abc + b + a + + c + + + c a b abc 1 +x+y+z ≥ 2+x+y+z = abc + abc √ ≥ 2 + 2 xy + z. Suy ra 1 a+ b  √ √ z ( xy − 1) = xyz − z ≥ 2 ( xy + 1) ⇒ z ( xy − 1) ≥ 2. Từ hai bất đẳng thức (1) và (2), ta được √ 2 ( x + y + z) ≤ 2z + xy + 4 ≤ 2z + xy + 2z ( xy − 1) √ = xy + z.2 xy ≤ xy + z ( x + y) ≤ xy + yz + zx. Vậy ta có điều phải chứng minh. Bài 26. Trước tiên, ta chứng minh bất đẳng thức 1 ( a + 1) 2 + 1 ( b + 1) 2 ≥ 1 1 + ab bằng biến đổi tương đương. Thật vậy, ta có sự tương đương 1 1 1 + ≥ 2 1 + ab ( a + 1) ( b + 1)   ⇔ ( ab + 1) ( a + 1)2 + (b + 1)2 ≥ ( a + 1)2 (b + 1)2  ⇔ ( ab + 1) a2 + b2 + 2a + 2b + 2 ≥ (( ab + 1) + ( a + b))2  ⇔ ( ab + 1) a2 + b2 + 2a + 2b + 2 ≥ (( ab + 1) + ( a + b))2 2 ⇔ a2 + b2 + 2a + 2b + 2 + a3 b + ab3 + 2a2 b + 2ab2 + 2ab  ≥ a2 b2 + 2ab + 1 + a2 + b2 + 2ab + 2 a2 b + ab2 + a + b ⇔ a2 + b2 + 2 + a3 b + ab3 + 2ab ≥ a2 b2 + 2ab + 1 + a2 + b2 + 2ab ⇔1 + a3 b + ab3 ≥ a2 b2 + 2ab   ⇔ a3 b + ab3 − 2a2 b2 + 1 − 2ab + a2 b2 ≥ 0 ⇔ ab( a − b)2 + ( ab − 1)2 ≥ 0 (đúng). (2) 21 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Áp dụng bất đẳng thức trên, ta được 1 ( a + 1) 2 + 1 ( b + 1) 2 ≥ 1 = 1 + ab 1 1+ 1 c = c . 1+c Suy ra 1 ( a + 1) 2 + 1 ( b + 1) 2 + 1 ( c + 1) 2 + c 1 1 1 ≥ + . + 2 a+b+c+1 1 + c ( c + 1) a+b+c+1 Ta cần chứng minh c 1 1 + + ≥ 1. 1 + c ( c + 1)2 a+b+c+1 Theo nguyên lí Dirichlet thì 2 trong 3 số ( a − 1), (b − 1), (c − 1) cùng không âm hoặc cùng không dương. Không mất tính tổng quát giả sử ( a − 1) (b − 1) ≥ 0 ⇒ a + b ≤ 1 + ab = 1 + c+1 1 = . c c Khi đó ta được c 1 1 c 1 1 + + ≥ + + 2 2 c+1 1 + c ( c + 1) a+b+c+1 1 + c ( c + 1) +c+1 c c c 1 + = + 2 1 + c ( c + 1) ( c + 1)2 = c ( c + 1) + 1 + c ( c + 1)2 = 1. Vậy ta được điều phải chứng minh. 1 (bất đẳng thức này 1 + ab ( a + 1) ( b + 1) đã được chứng minh ở lời giải của bài toán 26 ở trang 7). Áp dụng bất đẳng thức trên, ta được 1 1 1 1 c + ≥ = = . 2 2 1 1 + ab 1+c ( a + 1) ( b + 1) 1+ c Bài 27. Trước tiên, ta có bất đẳng thức 1 2 + 1 2 ≥ Theo nguyên lí Dirichlet thì 2 trong 3 số ( a − 1), (b − 1), (c − 1) cùng không âm hoặc cùng không dương. Không mất tính tổng quát giả sử ( a − 1) (b − 1) ≥ 0 ⇒ a + b ≤ 1 + ab = c+1 . c Do đó ( a + 1) (b + 1) (c + 1) = [(1 + ab) + ( a + b)] (c + 1) ≤ [(1 + ab) + 1 + ab] (c + 1) MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 22 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 = 2 (1 + ab) (1 + c) ≤ 2( c + 1)2 . c Suy ra 1 ( a + 1) 2 + 1 ( b + 1) 2 + 1 ( c + 1) 2 + 1 2 c c + ≥ + = 1. 1 + c ( c + 1)2 ( c + 1)2 ( a + 1) ( b + 1) ( c + 1) Vậy ta được điều phải chứng minh. Bài 28. Theo bài toán 26 ở trang 7, ta có 1 (1 + a ) 2 + 1 (1 + b ) 2 + 1 (1 + c ) 2 + 1 ≥ 1. a+b+c+1 Do đó A= a+3 ( a + 1) 2 + b+3 ( b + 1) 2 + c+3 ( c + 1)2 1 1 1 + + +2 = a+1 b+1 c+1 Hay A ≥ 1 ( a + 1)2 + 1 ( b + 1)2 + 1 ( c + 1)2 1 1 1 2 + + +2− . Ta cần chứng minh a+1 b+1 c+1 a+b+c+1 1 1 1 2 + + +2− ≥3 a+1 b+1 c+1 a+b+c+1 1 1 1 2 ⇔ + + ≥ +1 1+a 1+b 1+c 1+a+b+c 3 + ab + bc + ca + 2 ( a + b + c) 3+a+b+c ⇔ ≥ 1 + ab + bc + ca + a + b + c + abc 1+a+b+c 3+a+b+c 3 + ab + bc + ca + 2 ( a + b + c) ⇔ ≥ 2 + ab + bc + ca + a + b + c 1+a+b+c 1+a+b+c 2 ⇔1 + ≥ 1+ 2 + ab + bc + ca + a + b + c 1+a+b+c 1+a+b+c 2 ⇔ ≥ 2 + ab + bc + ca + a + b + c 1+a+b+c 2 ⇔(1 + a + b + c) ≥ 4 + 2ab + 2bc + 2ca + 2a + 2b + 2c ⇔1 + a2 + b2 + c2 + 2 ( ab + bc + ca) + 2 ( a + b + c) =4 + 2 ( ab + bc + ca + a + b + c) ⇔1 + a2 + b2 + c2 ≥ 4 ⇔ a2 + b2 + c2 ≥ 3. Bất đẳng thức cuối luôn đúng vì theo bất đẳng thức AM – GM thì √ 3 a2 + b2 + c2 ≥ 3 a2 b2 c2 = 3. Vậy ta được điều phải chứng minh. ! . 23 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Bài 29. Không mất tính tổng quát, giả sử y là số ở giữa hai số x và z. Khi đó x ( x − y)(y − z) ≥ 0 ⇔ x ( xy − xz − y2 + yz) ≥ 0 ⇔ x2 y + xyz ≥ xy2 + x2 z. (1) Do đó x2 z + y2 x + z2 y ≤ x2 y + xyz + z2 y = y( x2 + xz + z2 ) 1 ≤ y( x + z)2 = (2y)( x + z)2 2   8 1 2y + x + z + x + z 3 = = 4. ≤ 2 3 2 (2) Ta có x+1 y+1 z+1 + + y+1 z+1 x+1 ( x + 1)2 ( z + 1) + ( y + 1)2 ( x + 1) + z + 1)2 ( y + 1) ( x + 1)(y + 1)(z + 1) 2 2 2 ( x + y + z + 2xy + 2yz + 2xz) + ( x2 z + y2 x + z2 y) + 3( x + y + z) + 3 = xyz + ( x + y + z) + ( xy + yz + xz) + 1 2 ( x + y + z ) + 3( x + y + z ) + 3 + ( x 2 y + y2 x + z2 y ) = xyz + xy + yz + xz + 4 2 2 21 + ( x z + y x + z2 y) 21 + 4 25 = ≤ ≤ p . 3 xyz + xy + yz + xz + 4 2 + 2 + ( xy + yz + xz) 3 4( xy + yz + xz) = Đẳng thức xảy ra khi ( x; y; z) = (0; 1; 2) và các hoán vị. Lưu ý. Việc thiết lập những bất đẳng thức hoán vị như (1), (2) tuy khó nhưng cũng thường gặp. Chúng ta sẽ gặp lại kỹ thuật tương tự ở bài toán 30 (ở trang 7). Bài 30. Ta có a 1 ab3 1 ab3 = ( a − ) = ( a − ) b3 + 16 16 b3 + 16 16 b 3 + 23 + 23     1 ab3 1 ab2 ≥ a− = a− . 16 12b 16 12 Vậy ta cần chứng minh   ab2 + bc2 + ca2 1 ab2 + bc2 + ca2 8 1 3− ≥ ⇔ 3− ≥ 16 12 6 12 3 2 2 2 ab + bc + ca 1 ⇔ ≤ ⇔ ab2 + bc2 + ca2 ≤ 4. 12 3 Chứng minh BĐT mạnh hơn: ab2 + bc2 + ca2 + abc ≤ 4. Giả sử b nằm giữa a và c. Khi đó a(b − c)(b − a) ≤ 0. Theo bất đẳng thức AM-GM ta có  ab2 + bc2 + ca2 + abc = b c2 + a2 + 2ca + ab2 + ca2 − ba2 − abc MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 24 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 = b( a + c)2 + ab(b − a) + ca( a − b) = b( a + c)2 + a(b − a)(b − c) ≤ b ( a + c )2 = b (3 − b )2 3−b 3−b · = 4b · 2 2   3−b 3−b 3 + b+  2 2  ≤ 4  3 = 4. Từ đó ta có được điều phải chứng minh. Lưu ý. Bạn đọc hãy liên hệ lời giải của bài toán 30 này với lời giải của bài toán 29 (ở trang 7) để củng cố, khắc sâu phương pháp. Bài 31. Nhận thấy, nếu ( a, b, c) là bộ số thỏa mãn điều kiện đề bài thì (| a| , |b| , |c|) cũng là bộ số thỏa mãn điều kiện đề bài. Hơn nữa ở bất đẳng thức cần chứng minh, khi thay a, b, c tương ứng bởi | a|, |b|, |c|, giá trị của vế trái không tăng và giá trị của vế phải không giảm. Vì thế để giải bài đã ra, chỉ cần chứng minh bất đẳng thức ở đề bài với điều kiện a, b, c ≥ 0 và a2 + b2 + c2 = 3. Theo nguyên lí Dirichlet, trong 3 số ( a − 1), (b − 1), (c − 1) luôn tồn tại hai số cùng không âm hoặc cùng không dương, không mất tính tổng quát giả sử ( a − 1) (b − 1) ≥ 0. Khi đó 1 + ab ≥ a + b. Do đó (1) (2 − a) (2 − b) = 4 − 2 ( a + b) + ab ≥ 4 − 2 (1 + ab) + ab = 2 − ab. Từ ràng buộc đối với a, b, c theo bất đẳng thức Cauchy, ta có   4 = a2 + b2 + c2 + 1 ≥ 2ab + 2c. Suy ra 2 ≥ ab + c. (2) Từ (1) và (2) suy ra (2 − a) (2 − b) ≥ c ≥ 0. (3) Từ (2) ta có 2 − c ≥ ab ≥ 0. (4) Nhân (3) và (4) vế với vế ta được bất đẳng thức cần chứng minh theo yêu cầu bài toán. Đẳng thức xảy ra khi và chỉ khi dấu a = b = c = 1. Nhận xét 2. Mấu chốt của bài toán này là khi phát hiện ra nếu ( a, b, c) là bộ số thỏa mãn điều kiện đề bài thì (| a| , |b| , |c|) cũng là bộ số thỏa mãn điều kiện đề bài. Bài 32. Xét bất đẳng thức  abc + k ( a − b)2 + (b − c)2 + (c − a)2 + 2 ≥ a + b + c. (1) 1 Trong (1), thay a = 0, b = c = 2, ta được 2 + 8k ≥ 4. Suy ra k ≥ . Ta sẽ chứng minh 4 1 k = là giá trị nhỏ nhất cần tìm, tức chứng minh với mọi bộ ba số thực không âm a, b, c, 4 ta luôn có  1 abc + 2 + ( a − b)2 + (b − c)2 + (c − a)2 ≥ a + b + c. 4 hay a2 + b2 + c2 + 2abc + 4 ≥ ab + bc + ca + 2( a + b + c). (2) 25 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 Theo nguyên lí Dirichlet, trong 3 số ( a − 1), (b − 1), (c − 1) luôn tồn tại hai số cùng không âm hoặc cùng không dương, không mất tính tổng quát giả sử (b − 1) (c − 1) ≥ 0. Khi đó bc ≥ b + c − 1 ⇒ abc ≥ a(b + c − 1). Do vậy, bất đẳng thức (2) sẽ được chứng minh nếu chúng ta chứng minh được a2 + b2 + c2 + 2a(b + c − 1) + 4 ≥ ab + bc + ca + 2( a + b + c). Hay a2 − (4 − b − c) a + b2 + c2 − bc − 2(b + c) + 4 ≥ 0, (3) với mọi a, b, c ≥ 0. Dễ thấy, vế trái của (3) được biến đổi thành   b+c 2 3 a−2+ + ( b − c )2 . 2 4 Vậy k = 1 là giá trị cần tìm theo yêu cầu của đề bài. 4 Nhận xét 3. 1. Để chứng minh abc ≥ a(b + c − 1), ngoài cách đã nêu trong lời giải trên, còn có thể lập luận như sau: Xét 3 số a(b − 1)(c − 1), b(c − 1)( a − 1), c( a − 1)(b − 1), ta có a(b − 1)(c − 1) · b(c − 1)( a − 1) · c( a − 1)(b − 1) = abc( a − 1)2 (b − 1)2 (c − 1)2 ≥ 0, suy ra có ít nhất một trong 3 số nêu trên không âm, do đó không mất tính tổng quát, ta có thể giả sử a(b − 1)(c − 1), khi đó abc ≥ a(b + c − 1). 2. Để chứng minh (3), ngoài cách gom bình phương đúng như trong lời giải trên, ta còn có thể chứng minh bằng cách coi biểu thức ở vế trái của (3) như một tam thức bậc hai đối với a và xét dấu biệt thức của tam thức đó. Thật vậy, ta xem a2 − (4 − b − c) a + b2 + c2 − bc − 2(b + c) + 4 là một tam thức bậc hai theo biến a, khi đó ∆ = (4 − b − c)2 − 4 b2 + c2 − bc − 2(b + c) + 4  = 16 + b2 + c2 − 8b − 8c + 2bc − 4b2 − 4c2 + 4bc + 8b + 8c − 16 = 6bc − 3b2 − 3c2 = −3( b − c )2 ≤ 0. Do đó a2 − (4 − b − c) a + b2 + c2 − bc − 2(b + c) + 4 ≥ 0 và ta có điều phải chứng minh. Hơn nữa, khi ∆ = 0 (tức là b − c = 0) thì tam thức có nghiệm kép 4−b−c b+c b+c = 2− ⇒ a−2+ = 0. 2 2 2 Như vậy, phương pháp tam thức bậc hai này còn cho ta một lời giải thích cho việc vì sao ta lại nghĩ ra cách gom bình phương đúng:   b+c 2 3 a2 − (4 − b − c) a + b2 + c2 − bc − 2(b + c) + 4 = a − 2 + + ( b − c )2 . 2 4 a= MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên 26 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679 3. Bất đẳng thức (2) còn có thể được chứng minh bằng cách sử dụng bất đẳng thức Schur bậc 3. Bất đẳng thức Schur bậc 3 được phát biểu như sau: “Với mọi bộ 3 số thực a, b, c ≥ 0, ta luôn có a3 + b3 + c3 + 3abc ≥ a2 (b + c) + b2 (c + a) + c2 ( a + b). Dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi 3 biến nhận các giá trị bằng nhau hoặc một biến bằng 0, hai biến còn lại nhận giá trị bằng nhau.” Trong các bất đẳng thức bậc 3 của 3 biến không âm, bất đẳng thức Schur là một bất đẳng thức mạnh, có nhiều ứng dụng. Ngoài cách viết nêu trên, bất đẳng thức Schur bậc 3 còn có một số cách viết thông dụng khác dưới đây: i) a( a − b)( a − c) + b(b − c)(b − a) + c(c − a)(c − b) ≥ 0. ii) (b + c − a)(c + a − b)( a + b − c) ≤ abc. iii) ( a + b + c)3 + 9abc ≥ 4( ab + bc + ca)( a + b + c). Bất đẳng thức i) có thể được chứng minh một cách đơn giản như sau: Do tính đối xứng, ta có thể giả sử a ≥ b ≥ c. Đặt a − b = x, b − c = y, ta có x, y ≥ 0. Bất đẳng thức cần chứng minh được viết lại thành ax ( x + y) − bxy + cy( x + y) ≥ 0. (*) Dễ thấy (*) ⇔ ax2 + ( a − b + c) xy + cy2 ≥ 0. Bất đẳng thức cuối cùng hiển nhiên đúng và do đó (*) được chứng minh. Bài 33. Đặt x = a − 1, b = y − 1, z = c − 1. Khi đó x + y + z = 0 và bất đẳng thức cần chứng minh trở thành P = ( xy + yz + zx )2 − 12( xy + yz + zx ) − 18xzy ≥ 0. Vì ba số x, y, z luôn có hai số có tích không âm nên không mất tính tổng quát, giả sử hai số đó là x, y. Thay z = −( x + y), ta được P = x2 + xy + y2 2  + 12 x2 + xy + y2 + 18xy( x + y). Lại có x2 + xy + y2 ≥ 3xy ≥ 0 nên  P ≥ (3xy)2 + 12 x2 + xy + y2 + 18xy( x + y). Mặt khác x2 + xy + y2 ≥ 3 ( x + y)2 nên 4 3 P ≥ (3xy)2 + 12 · ( x + y)2 + 18xy( x + y) 4 = 9( xy + x + y)2 ≥ 0. Ta có điều phải chứng minh. Đẳng thức xảy ra khi a = b = c = 1 hoặc a = b = −1, c = 5 và các hoán vị của nó. Bài 34. Ta phân ra hai trường hợp như sau: 27 |Biên soạn: Nguyễn Tài Chung, GV THPT Chuyên Hùng Vương, ĐT 0968774679  Với n ≤ 10, ta chọn ai = i3 (i = 1, 2, . . . , n) . Khi đó bất đẳng thức không đúng. Thật vậy, vì 0 < i3 − j3 suy ra i − j ≥ 1, và do đó ai − a j = i3 − j3 = (i − j)3 + 3ij(i − j) ≥ 1 + 3ij.  Với n = 11, ta chia đoạn [1; 1000] thành 10 đoạn [k3 + 1, (k + 1)3 ], với k = 0, 1, 2, . . . , 9. Theo nguyên lí Dirichlet, trong số 11 số phân biệt a1 , . . . , a11 được chọn từ [1; 1000] sẽ tồn tại hai số ai , a j với (ai > a j ) nằm trong cùng một đoạn, giả sử là đoạn [k3 + √ √ 1, (k + 1)3 ]. Đặt x = 3 ai , y = 3 a j . Ta có k 3 + 1 ≤ a j < a i ≤ ( k + 1)3 ⇒ k < Suy ra 0 < √ 3 ai − √ 3 p 3 aj < √ 3 ai ≤ k + 1. a j < 1 hay 0 < x − y < 1 và p 0 < ai − a j = x3 − y3 = ( x − y)3 + 3xy( x − y) < 1 + 3xy = 1 + 3 3 ai a j . Vậy số nguyên n nhỏ nhất cần tìm là n = 11. MỤC LỤC |Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi THCS và ôn thi vào 10 chuyên
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments

Bài viết tương tự

Scroll to Top